Theo Luật Bảo vệ Môi trường 2020 và Nghị định 08/2022/NĐ-CP, Việt Nam là một trong những quốc gia tiên phong tại Đông Nam Á áp dụng toàn diện EPR (Extended Producer Responsibility – Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất). Bắt đầu từ năm 2024, các doanh nghiệp sản xuất và nhập khẩu trong các ngành hàng như pin, ắc quy, dầu nhớt, xăm lốp và bao bì thương mại (F&B, FMCG) đã chính thức phải thực thi nghĩa vụ này. Đến năm 2025 và 2027, các ngành thiết bị điện – điện tử và phương tiện giao thông cũng sẽ bước vào “tầm ngắm”.

Dưới góc độ của một chuyên gia ESG, EPR không phải là một “loại thuế” mới, mà là một cú hích pháp lý buộc nền kinh tế phải chuyển dịch từ mô hình tuyến tính (Khai thác – Sản xuất – Vứt bỏ) sang mô hình Kinh tế tuần hoàn. Hãy cùng giải mã bài toán EPR để doanh nghiệp không bị rơi vào thế bị động trước các đợt thanh tra môi trường.

Nguyên tắc cốt lõi của EPR rất đơn giản: “Người gây ô nhiễm phải trả tiền”.

Trước đây, khi bạn sản xuất ra một chai nước suối hoặc một gói snack, chi phí thu gom và xử lý rác thải sau khi người tiêu dùng sử dụng xong sẽ do Nhà nước (từ tiền thuế của người dân) gánh vác. Nhưng với EPR, chi phí này được nội luật hóa và tính thẳng vào trách nhiệm của chính doanh nghiệp tạo ra sản phẩm đó. Bạn bán ra thị trường bao nhiêu tấn nhựa, bao nhiêu tấn giấy, bạn phải có nghĩa vụ thu hồi và tái chế lại một tỷ lệ tương ứng theo quy định của pháp luật.

Đứng trước yêu cầu bắt buộc của cơ quan quản lý (Bộ Tài nguyên và Môi trường), các doanh nghiệp có quy mô xả thải lớn sẽ phải đứng trước bài toán lựa chọn 1 trong 2 phương án thực thi EPR:

• Lựa chọn 1: Tổ chức tái chế sản phẩm, bao bì (Thực hiện bằng hiện vật). Doanh nghiệp có thể tự thiết lập hệ thống thu gom, hoặc (phổ biến hơn) là thuê bên thứ ba/ủy quyền cho một Tổ chức đại diện (PRO – Packaging Recovery Organization) để thu gom và tái chế đủ tỷ lệ bắt buộc. Ví dụ: Liên minh Tái chế Bao bì Việt Nam (PRO Vietnam) đang là một thế lực lớn hỗ trợ các tập đoàn F&B thực hiện việc này. Ưu điểm của phương án này là dòng tiền của doanh nghiệp trực tiếp thúc đẩy ngành công nghiệp tái chế trong nước.

• Lựa chọn 2: Đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam (Thực hiện bằng tiền). Nếu doanh nghiệp không thể hoặc không muốn tự tổ chức tái chế, họ phải nộp một khoản tiền vào Quỹ của Nhà nước. Số tiền này (Fm) được tính toán dựa trên khối lượng bao bì đưa ra thị trường (V) nhân với Định mức chi phí tái chế (Fs). Phương án này đơn giản về mặt thủ tục hành chính nhưng có thể tạo ra gánh nặng chi phí “chết” khổng lồ hàng năm mà không mang lại giá trị gia tăng nào cho thương hiệu.

Nhiều doanh nghiệp sai lầm khi giao phó toàn bộ việc đối phó EPR cho phòng Pháp chế hoặc phòng Môi trường. Thực chất, EPR phải bắt đầu từ phòng Nghiên cứu & Phát triển sản phẩm (R&D).

Mức chi phí tái chế (Fs) được Bộ TN&MT quy định không cào bằng. Vật liệu càng khó tái chế, hệ số phí đóng phạt/đóng quỹ càng cao. Điều này tạo ra áp lực cực lớn buộc doanh nghiệp phải tái cấu trúc khâu thiết kế bao bì (Eco-design):

• Từ bỏ các loại bao bì đa lớp (Multi-layer) cực khó bóc tách (như màng nhôm ghép nhựa) sang các loại bao bì đơn vật liệu .

• Chuyển đổi từ nhựa màu sặc sỡ (như chai PET xanh lá cây, xanh dương) sang nhựa trong suốt để tăng giá trị thu hồi.

• Giảm thiểu trọng lượng bao bì không cần thiết, loại bỏ tem nhãn màng co PVC.

Thay vì tốn hàng tỷ đồng mỗi năm để đóng phạt EPR, số tiền đó nên được đầu tư vào R&D để đổi mới vật liệu. Đó mới là chiến lược quản trị chi phí thông minh.