5 Bước Kiểm Kê Khí Nhà Kính Cho SME
Nhiều chủ doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) tại Việt Nam vẫn cho rằng: “Kiểm kê khí nhà kính là bài toán của các ông lớn”. Sự chậm trễ này đang tạo ra một rủi ro hiện hữu cho sức khỏe tài chính và năng lực cạnh tranh của chính họ.
Theo Quyết định 13/2024/QĐ-TTg (cập nhật từ Quyết định 01/2022/QĐ-TTg), Việt Nam hiện có tới 2.166 cơ sở bắt buộc phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính. Tuy nhiên, sóng ngầm thực sự lại đến từ thị trường quốc tế. Bắt đầu từ năm 2026, cơ chế CBAM của châu Âu chính thức thu “thuế carbon” đối với các mặt hàng xuất khẩu, và hàng loạt FDI như Apple, Nike, Lego đang ráo riết siết chặt tiêu chuẩn “Net Zero” lên toàn bộ chuỗi cung ứng tại Việt Nam.
Dưới góc độ chuyên môn, kiểm kê GHG không phải là một “nghệ thuật hắc ám”. Nó là một quy trình kế toán, nhưng thay vì đếm dòng tiền, chúng ta đếm carbon. Dưới đây là 5 bước chuẩn hóa theo thực tiễn Việt Nam giúp các SME bắt đầu mà không bị ngợp.
Bước 1: Xác định ranh giới tổ chức và ranh giới hoạt động
Đây là bước thiết lập “vùng phủ sóng” cho báo cáo của bạn.
Ranh giới tổ chức: Doanh nghiệp của bạn có nhiều xưởng sản xuất ở các tỉnh khác nhau không? Lời khuyên cho SME Việt Nam là tiếp cận theo “Quyền kiểm soát vận hành” . Nghĩa là nhà máy nào do công ty bạn trực tiếp trả tiền điện, trả lương công nhân và điều hành máy móc, bạn sẽ chịu trách nhiệm tính toán 100% phát thải ở đó.
Ranh giới hoạt động: Bên trong nhà máy đó, bạn phải khoanh vùng tất cả các nguồn phát sinh khí nhà kính: từ lò hơi, trạm biến áp, đến bếp ăn tập thể.
Bước 2: Phân loại phát thải theo Scope 1, Scope 2 và Scope 3
Theo chuẩn mực Kế toán Khí nhà kính Quốc tế (GHG Protocol) và Thông tư 01/2022/TT-BTNMT, phát thải được chia thành 3 phạm vi (Scopes) để tránh tính trùng lặp:
Scope 1 (Phát thải trực tiếp): Lượng khí xả thẳng từ nguồn doanh nghiệp sở hữu. Tại Việt Nam, phổ biến nhất là: Khói từ lò hơi đốt than/biomass; khí gas (LPG) đun nấu tại căng tin; dầu DO chạy máy phát điện dự phòng; và sự rò rỉ khí gas máy lạnh (R22, R410A).
Scope 2 (Phát thải gián tiếp từ năng lượng): Lượng điện năng doanh nghiệp mua từ lưới điện EVN hoặc hơi bão hòa mua từ khu công nghiệp để phục vụ sản xuất.
Scope 3 (Phát thải chuỗi giá trị): Là lượng phát thải từ việc xử lý rác thải nhà máy bởi đối tác thứ 3, chuyến bay công tác của nhân viên, hay đội xe tải logistics thuê ngoài.
Bước 3: Thu thập Dữ liệu hoạt động
Đây là “nút thắt cổ chai” của 90% doanh nghiệp Việt. Dữ liệu hoạt động là những con số thô tiêu thụ trong 1 năm (ví dụ: từ 1/1 đến 31/12/2023). Bạn không được quyền ước lượng mà phải có chứng từ hợp lệ
Hóa đơn tiền điện EVN hàng tháng (tính bằng kWh).
Nhật ký xuất kho/Hóa đơn mua than, trấu, viên nén mùn cưa (tính bằng Tấn).
Hóa đơn mua xăng dầu, nhật ký bơm nhiên liệu cho xe tải (tính bằng Lít).
Thực trạng tại Việt Nam: Thường xuyên có sự chênh lệch (độ vênh) số liệu giữa phòng Kế toán (mua theo lô, tính số tiền) và phòng Vận hành/EHS (tiêu thụ thực tế từng tháng). Doanh nghiệp cần số hóa lại quy trình ghi chép này thay vì gom giấy tờ chắp vá vào cuối năm.
Bước 4: Áp dụng Hệ số phát thải (Emission Factors – EF)
Dữ liệu hoạt động là “khối lượng”, còn Hệ số phát thải (EF) là “trọng lượng carbon” của từng đơn vị đó. Công thức cốt lõi: Tổng phát thải = Dữ liệu hoạt động x Hệ số phát thải
Bạn phải sử dụng hệ số từ cơ quan thẩm quyền. Tại Việt Nam:
Với điện năng (Scope 2): Cục Biến đổi khí hậu (Bộ TN&MT) ban hành hệ số phát thải lưới điện quốc gia. Theo công bố mới nhất (áp dụng cho dữ liệu các năm gần đây), hệ số lưới điện Việt Nam là 0.7221 kgCO2/kWh (tương đương 0.7221 tCO2/MWh). Nghĩa là nhà xưởng cứ dùng 1 số điện thì thải ra 0,72 kg CO2.
Với nhiên liệu (Scope 1): Doanh nghiệp tra cứu hệ số phát thải của dầu DO, xăng RON95, than đá theo các phụ lục hướng dẫn của Thông tư 01/2022/TT-BTNMT hoặc cơ sở dữ liệu quốc tế như IPCC.
Bước 5: Lập báo cáo và Thẩm định
Sau khi tính toán, bước cuối cùng là hệ thống hóa thành Báo cáo Kiểm kê Khí nhà kính chuẩn ISO 14064-1. Tuy nhiên, để báo cáo này được các nhãn hàng quốc tế chấp nhận, bạn không thể “tự biên tự diễn”.
Doanh nghiệp cần thuê một tổ chức độc lập (Third-party) đến thẩm định tính chính xác của số liệu theo tiêu chuẩn ISO 14064-3
Chi phí để thực hiện một kỳ kiểm kê GHG và thuê đơn vị thẩm định cho một nhà máy quy mô SME tại Việt Nam có thể dao động từ vài chục đến hàng trăm triệu đồng tùy quy mô. Dù sử dụng bảng tính Excel thủ công hay đầu tư vào các hệ thống phần mềm quản trị dữ liệu tự động, việc bắt tay vào làm ngay hôm nay sẽ giúp doanh nghiệp chủ động làm chủ cuộc chơi, biến áp lực tuân thủ thành lợi thế cạnh tranh “xanh” trong mắt các nhà mua hàng toàn cầu.
(Bài viết thực hiện bởi Ban biên tập ESGshow)
Kiểm kê khí nhà kính không phải là đích đến, nó chỉ là tấm vé bước qua cửa. Dù bạn dùng Excel hay đầu tư phần mềm tự động, việc chuẩn hóa số liệu phát thải ngay hôm nay chính là xây dựng “tấm khiên” bảo vệ biên lợi nhuận cho doanh nghiệp trước làn sóng thuế carbon toàn cầu.
Clip
Nhận thông tin
Nhận ngay các phâ tích, báo cáo và tin tức mới nhất về ESG trực tiếp qua hộp thư của bạn
